Redakcja

Anna Seweryn

Projekt okładki i stron tytułowych

Maksym Leki/Pracownia WV

Fotografie na okładce

© Tatyana Domnicheva/shutterstock.com

© S_Photo/shutterstock.com

Redakcja techniczna, skład, łamanie oraz opracowanie wersji elektronicznej

Grzegorz Bociek

Korekta

Urszula Bańcerek

Wydanie I, Chorzów 2018

Wydawca: Wydawnictwa Videograf SA

41-500 Chorzów, Aleja Harcerska 3c

tel. 600 472 609

office@videograf.pl

www.videograf.pl

Dystrybucja wersji drukowanej: DICTUM Sp. z o.o.

01-942 Warszawa, ul. Kabaretowa 21

tel. 22 663 98 13, fax 22 663 98 12

dystrybucja@dictum.pl

www.dictum.pl

© Wydawnictwa Videograf SA, Chorzów 2017

tekst © Agnieszka Gładzik

ISBN 978-83-7835-643-1

1.

Sierpień 1944 roku[1]

Z góry wszystko wydaje się inne. Początkowo z rozbawieniem obserwujesz toczące się pod tobą życie, jego ślimacze tempo i kręte ścieżki, lecz po chwili twoją uwagę przykuwa uporczywy warkot maszyn. Zadzierasz głowę i widzisz nadlatujący rój niewielkich obiektów, ledwie widocznych w blasku księżyca. Okrywasz się szczelniej kocem, jakby jego miękka tkanina mogła cię uchronić przed nadciągającym zagrożeniem. Twoje źrenice rozszerzają się, starając dostosować się do wzmożonego wysiłku, który wymuszasz na swoim ciele, byleby tylko sklasyfikować nieznane. Niedługo potem na ulicach twojego miasta rozlega się rozpaczliwe wycie syren, niemal wyczuwasz strach wstrząsający wyrwanymi gwałtownie ze snu mieszkańcami. W popłochu zbiegają do piwnic, schronów, licząc na łut szczęścia. Na twojej twarzy rozlewa się wyraz zadowolenia, drobne dłonie zaczynają się pocić. Ekstaza sięga zenitu, hałas staje się niemożliwy do zniesienia. Widziałaś, jak nadlatują i wiesz, że zaciemnienie nie potrwa długo. Jak na komendę w oddali słychać huki, w powietrze strzelają płomienie. Zmieniasz pozycję, by lepiej widzieć Altstadt[2] i port. Nagle robi się jasno niczym w dzień. Ogień szaleje na ulicach, dochodzi do linii rzeki. Bijąca od gorejącego kwartału łuna jest widoczna z oddali. Masz ochotę klasnąć w dłonie z radości. O brzasku czeka cię dużo pracy.

***

Heike jako jedna z pierwszych dostała się na miejsce pożaru. Część kamienic jeszcze płonęła, z innych zostały wyłącznie pogorzeliska. Były jednak i domy ledwie naruszone, których mieszkańcy zostali ewakuowani. To właśnie one były celem dziewczynki. W schludnym, acz nieco przybrudzonym ubranku, z wytrychem w kieszeni i długimi spinkami we włosach wkroczyła do środka. Penetrowała mieszkania w poszukiwaniu biżuterii, rzeczy na wymianę, czasem jej łupem padała też żywność. Drobne przedmioty chowała w głębokich kieszeniach przybrudzonego palta, nie za dużo naraz, by nie wzbudzać zbytnich podejrzeń. Widząc wzmożony ruch na ulicy oraz migający jej przed oczami znajomy kolor mundurów, powoli wycofała się z powrotem na zewnątrz. Przygryzła mocno język, aż z oczu popłynęły jej cienkie strużki łez.

– Kochanie, co się stało? – natychmiast przemówiła do niej przysadzista kobieta o dobrodusznej, okrągłej twarzy.

Heike roztarła łzy na twarzy, dodatkowo brudząc ją sadzą.

– Moi rodzice mieszkają niedaleko i ja… – łkała przeciągle. – Sądziłam, że może gdzieś tutaj są…

Kobieta odprowadziła ją na bok, szepcząc do ucha słowa otuchy. Obiecała zasięgnąć języka w sprawie rodziców Heike. Dziewczynka miała ochotę splunąć jej w twarz, jednak powstrzymała się ostatkiem sił. Już to kiedyś słyszała, dawno temu, gdy to szaleństwo się rozpoczęło, ale wbrew zapewnieniom nikt po nią nie wrócił. Pozostały tylko nazwy miejsc, puste i nic nieznaczące.

– Wnusiu! – Znalazła się w ramionach babci, która uniosła ją nad powierzchnię chodnika. – Dziękuję za opiekę nad moją wnusią – rzekła babcia do kobiety.

Tamta skinęła uprzejmie głową i odparła:

– Mam nadzieję, że mała wkrótce wróci do rodziców.

Babcia jednak pokręciła głową z dezaprobatą. Heike głośno wciągnęła powietrze do płuc. Dookoła śmierdziało spalenizną i paliwem syntetycznym. Dziewczynka wysunęła się z ramion babci i odeszła na kilka kroków, obserwując gromadkę szczurów przebiegających przez brukowaną uliczkę.

– Jej rodzice zginęli w pierwszym nalocie – babcia poinformowała kobietę. – Bomba trafiła prosto w budynek, nie mieli żadnych szans. Mała do tej pory nie może się z tym pogodzić, zawsze po nalotach ucieka z domu, licząc, że ich odnajdzie.

Kobieta filozoficznie pokiwała głową, lecz nie odezwała się. Babcia schwyciła dłoń Heike i pociągnęła ją ze sobą.

– I jak ci dzisiaj poszło? Łowy udane? – zagaiła.

Na twarzy Heike wykwitł szelmowski uśmiech. Dłoń dziewczynki powędrowała do lewej kieszeni paltka. Wyłowiła z niej kilka złotych pierścionków oraz trzy pary kolczyków. Nie będą na razie głodować.

1 Sierpień 1944 r. był okresem najintensywniejszych i najtragiczniejszych w skutkach bombardowań Szczecina.

2 niem. stare miasto

Rozdział I. Karola nie ma w domu talerzy, bo dom talerzy jest zamknięty

1.

Maj 1945 roku

– Dlaczego musimy opuszczać Poznań? – wybuchła wreszcie Dorota, przerywając milczenie.

Pozostali pasażerowie spojrzeli na dziewczynkę z dezaprobatą, lecz Dora nic sobie z tego nie robiła. Dotychczas w wagonie królował stukot kół i okazjonalne szlochy małych dzieci, zaś za oknem ciągnęły się na przemian lasy i połacie spalonej ziemi oraz zgliszcza. Wnioskując z telegramu ojca, inżyniera Brzeskiego, który przebywał w Szczecinie już od czwartego maja, podobne obrazy będą urozmaicać całą podróż przez Pomorze. Przynajmniej zostanie im oszczędzone przedzieranie się przez okolicę w końcowym etapie jazdy.

– Mówiłam ci już tyle razy, Dorciu – ze zniecierpliwieniem odezwała się matka dziewczynki, poprawiając przekrzywioną wstążkę na jasnobrązowych włosach córki. – Twój tato jest tam absolutnie niezbędny, od jego pracy będzie zależało poprawne funkcjonowanie całego wielkiego miasta.

Dorota potulnie kiwała głową, lecz jej wzrok nieustannie wędrował ku łagodnej twarzy jednego ze współpasażerów. Mężczyzna uchwycił spojrzenie młodej pasażerki i jego usta rozciągnęły się w wymuszonym uśmiechu. Nachylił się delikatnie w stronę dziewczynki i schwycił jej drobną dłoń w swoją, zrogowaciałą od ciężkiej pracy fizycznej.

– Jedziemy tam, dziecko, ponieważ chcemy pozyskać to miejsce dla nas. Dla Polski – wyrzekł, a jego dłoń delikatnie zadrżała. W odpowiedzi słychać było parsknięcia niedowierzania, jednak mężczyzna zignorował je, kontynuując swój wywód: – To wspaniała ziemia i piękne miasta, które dawniej należały do naszych braci, zanim jeszcze wkroczyli tam Szwedzi, a później Prusacy… i ta ziemia teraz może wrócić do nas, musimy tylko o nią zawalczyć.

– Ach, ten polski idealizm – westchnęła pani Brzeska, która w głębi serca nie widziała potrzeby zmiany miejsca zamieszkania. Czy nie można było wspierać kraju z wygodnego fotela w ich elegancko urządzonym poznańskim mieszkaniu?

Minęły ich wypchane ludźmi eszelony. Dorota mogłaby przysiąc, że z okien wagonów widziała wystające łby zwierząt. Widok jadącego w przeciwną stronę pociągu wywołał wielkie poruszenie wśród współpasażerów Brzeskich.

– Zawracają pociągi – przetoczył się pomruk, niczym zgodne murmurando.

Dorota oparła podbródek o przedramiona i przykleiła czoło do szyby. Po kilkunastu minutach jednostajny stukot pociągu ukołysał ją do snu. Gdy ponownie otworzyła oczy, za oknem było widać kłębiące się masy ludzi i dominujący nad nimi napis: „Stettin-Scheune”[3].

***

Drewniane panele wyściełające podłogę trzeszczały głucho pod stopami Doroty. Dookoła puste ściany, ślady rozpalanych przez żołnierzy i szabrowników ognisk. Aż dziw brał, że w oknach zachowały się szyby, a w drzwiach mosiężne klamki. Dziewczynka położyła się na środku salonu i przymykając raz jedno, raz drugie oko, przyglądała się złudnemu ruchowi żyrandola. „W mieście niedługo będzie bezpiecznie” – zapewniał ojciec, jednak jego obietnice nie przekonały pani Brzeskiej. Na każdy, nawet najcichszy, niepasujący do otoczenia dźwięk reagowała paniką i zmuszała Dorotę do chowania się w piwnicy. Wieczorami często wybuchały kłótnie, które, choć nieprzyjemne, dawały dziewczynce możliwość wymknięcia się na chwilę spod kontroli. W tych krótkich momentach prawdziwej wolności Dorota wbiegała na piętro domu i zza postrzępionej zasłony obserwowała unoszące się nad miastem słupy dymu. Wybuchające codziennie pożary, rozniecane przez niemieckich maruderów, na trwałe wryły się w jej obraz miasta.

Dorota polubiła Stettin, choć wydawałoby się, że wszechobecne ruiny nie mogły zachęcić nikogo do zamieszkania w mieście. W lot pojęła, że są to wyłącznie pozory, nad którymi unosi się prawdziwy duch okolicy, niosący ze sobą niezłomność i indywidualizm. Gruzy mogły tymczasowo pogrzebać historię oraz charakter poszczególnych miejsc, lecz Dorota nie potrzebowała pięknych budynków, by snuć opowieści, bowiem ich ślady znajdowała w każdej mijanej przez siebie twarzy. Zupełnie inaczej niż w domu, tu wszystko było tabula rasa i czekało na swoją nową definicję.

Natężenie hałasu niepokojąco wzrastało, po tonie kłótni wywnioskowała, że niedługo osiągnie swoje apogeum. Z niechęcią obróciła się na bok, usiłując odseparować się od śmigających w powietrzu inwektyw. Zamarła. Wydawało jej się, że usłyszała ciche skrobanie w spiżarce. Przywarła lewym uchem do posadzki. Cisza. Już miała się oderwać, gdy nagle dźwięk powrócił ze zdwojoną siłą. Ostrożnie podniosła się z podłogi, bacząc, by niczym nie zdradzić swojej obecności. Wycofała się do przedpokoju, gdzie po omacku wygrzebała niewielki kordzik ojca. Schowała go za plecami i ostrożnie zaczęła schodzić po stopniach do piwnicy. Istotnie, przy półkach z pieczołowicie gromadzoną żywnością majstrowała niewielka, zgarbiona postać. U jej stóp leżała staroświecka lampa oliwna, zupełnie niepasująca do okoliczności. Nędzne światło padało na wygięte w łuk plecy intruza i na jego długie, potargane blond włosy, zwisające w okolicach pasa. Dorota zebrała się na odwagę i powiedziała głośno:

– Hej, ty!

Postać odwróciła się w popłochu. Lampa oświetliła pociągłą, dziecinną jeszcze twarz osoby niewiele starszej od Dory. Jasnobłękitne oczy, nawykłe do ciemności, metodycznie przesuwały się po ścianach piwniczki, aż zlokalizowały źródło dźwięku. Na twarzy intruza pojawiła się ulga. Wyprostowała się i przybliżyła nieco do Doroty. Jak na swój wiek była niska i wychudzona.

– Dzień dobry, panienko. W czymś przeszkadzam?  – dziewczynka zwróciła się do niej po niemiecku.

Dorota energicznie pokręciła głową, wskazując jednocześnie na trzymany przez dziewczynkę słoik.

– To jest kradzież – odparła, smakując obce słowa.

Intruzka pokiwała głową, odstawiła słoik. Rozłożyła dłonie w geście zdziwienia.

– Być może, ale w takim razie wszyscy jesteśmy złodziejami. – Wskazała na otaczające ją ściany. – Jednego dnia wszystko należy do Niemców, drugiego do Polaków. Ja pozostaję pomiędzy. – Uśmiechnęła się.

– Doroto? – Głos matki na schodach. Szybkie kroki, wyraz głębokiego niepokoju. Najpierw wrzask, panika. Później zaś gwałtowne wyciszenie.

***

Heike starała się opanować drżenie posrebrzanej łyżki, choć było to trudne, gdyż przez cały czas była pod obserwacją dziewczyny i jej strachliwej matki. Zastanawiała się, jak długo przebywają w mieście, zapewne od niedawna, w innym wypadku z pewnością zaalarmowałyby odpowiednie służby. Dziewczyna wzruszyła ramionami. Jeśli postanowiły współczuć pokonanym ich ciężkiego losu, to czas z pewnością oduczy je okazywania takich uczuć. Niejednokrotnie widywała podobną terapię szokową, aplikowaną kobietom, niezależnie od ich narodowości, przez sowieckich żołnierzy. Jej wzrok leniwie przesunął się w stronę dziewczynki, przypuszczalnie rówieśniczki Heike. Nieskazitelnie czyste ubranie, maleńkie bransoletki na przegubach i to żywe, wręcz ciekawskie spojrzenie. Poczuła ukłucie żalu, choć nie rozumiała jego źródła. Mała Polka odwzajemniła spojrzenie, a jej brązowe oczy zdradzały siłę i upór.

– Doroto, przestań się tak na nią patrzeć. To nieuprzejme.

Głos matki wydawał się Heike kaskadą wody, rozbijającą się o kamienie. Dziewczynka przewróciła oczyma i westchnęła teatralnie, opierając brodę o podbródek w taki sposób, że po chwili jej twarz znalazła się na blacie stołu. Heike mimowolnie parsknęła śmiechem.

– Czy znasz tę okolicę? – zapytała Dorota z zawadiackim uśmiechem. Używała niemieckiego, który jej matka słabo znała. – Chciałabym zwiedzić miasto, jednak rodzice mi na to nie pozwalają.

– Pewnie, ale to może być niebezpieczne – odparła Heike, dyskretnie zerkając w stronę pani Brzeskiej.

Kobieta wydawała się nieobecna duchem i nie zareagowała w żaden sposób na dość lekkomyślną propozycję córki. Babcia nigdy by nie dopuściła do czegoś takiego. Heike powstrzymała napływ łez do oczu. Jej także zabrakło, nie miała więc prawa głosu. Wzruszyła ramionami.

– Dlaczego nie? Ale później, najlepiej rano – zasugerowała, spoglądając nieufnie przez okno.

O tej porze w centrum krążyły zorganizowane grupy mężczyzn, włamując się do willi i wynosząc z nich wszystko, łącznie z panelami podłogowymi. Heike wiedziała, że przybywają wraz z osadnikami, jednak ich celem był szaber. Przyjeżdżali, grasowali przez kilka dni, niczym sępy, wracali do swoich rodzinnych miast i znów pojawiali się po kilku tygodniach. I te nieustanne pożary, wybuchające nocami w centrum miasta… Nic dziwnego, że ludzie uciekali na przedmieścia, bowiem przetrwanie w śródmieściu stało się prawdziwą gehenną. Zastanawiała się, czy matka i dziewczynka są świadome niebezpieczeństwa, a jeśli tak, to dlaczego przebywały w takiej okolicy same.

Z rozmyślań wyrwał ją dzwonek do drzwi. Do środka wtoczyło się kilku elegancko ubranych mężczyzn, głośno dyskutując między sobą i zanosząc się śmiechem. Jeden z nich, odziany w garnitur w granatowe prążki, był łudząco podobny do dziewczynki, zapewne jej ojciec. Pani Brzeska podeszła do niego i zaczęła coś tłumaczyć, żywiołowo gestykulując. Spojrzenie mężczyzny na chwilę skupiło się na twarzy Heike, jego lewa brew uniosła się nieznacznie.

– Na razie może zostać, ale doskonale wiesz, że polityka naszych sprzymierzeńców… – Zawiesił głos, patrząc prosto w łagodne oczy pani Brzeskiej. Przez ten krótki moment tych dwoje dorosłych wydało się Heike podobnymi do siebie. – Z drugiej zaś strony, Sowieci natychmiast zagonią ją do pracy przy odgruzowywaniu ulic albo jeszcze gorzej.

– Mówicie tak, jakby Niemcy nie robili znacznie gorszych rzeczy naszym dzieciom – wtrącił się łysiejący mężczyzna w przybrudzonej koszuli. Łypnął złowrogo w stronę Heike. – Nie żebym był zwolennikiem metod naszych sprzymierzeńców, niemniej przechowywanie tej szczurzycy niekoniecznie wyjdzie panu na dobre, panie Brzeski.

Heike rozumiała wyłącznie pojedyncze słowa, lecz wyraz twarzy rozmówców zdradzał równie wiele, co całe zdania. Nie bardzo wiedzieli, co mają z nią zrobić. Nie żeby była to szczególna nowość w jej życiu, przez niemal jedenaście lat sama usiłowała to odkryć. Poczuła ciepło na prawej dłoni. Polska dziewczynka położyła swoją wypielęgnowaną rękę na pokrytej strupami kończynie Heike.

– Lubisz grać w karty? Mam talię w swoim pokoju.

***

Heike przekręciła się niespokojnie we śnie, a z jej ust wypłynęły niezrozumiałe pomruki. Skóra na twarzy dziewczynki rozciągała się spazmatycznie, ostry skurcz groteskowo wykrzywiał miękką powierzchnię policzków. Dorota obserwowała towarzyszkę z na wpół rozwartymi wargami. Choć przez ostatnie trzy tygodnie były prawie nierozłączne, dziewczynka wciąż nie wiedziała, jak ma się odnosić do młodej Niemki. Czy była jej wrogiem? Czy jej ojciec mordował polskie dzieci? I dlaczego na każdy dźwięk przejeżdżającego pojazdu reagowała przerażeniem?

Niemniej Heike znała mnóstwo opowieści o mieście, o jego historii i bohaterach. Potrafiła wypełnić nimi wypalone do fundamentów budynki i ożywić zapomniane już, średniowieczne duchy Pomorza. Dorota usiłowała odwdzięczyć się, ucząc przyjaciółkę polskiego. I choć Heike szybko zaczęła ją rozumieć, to wciąż uciekała się do niemieckiego lub przedziwnej mieszanki obu języków.

– Kim chcesz zostać w przyszłości? – zapytała ją któregoś dnia.

Na to pytanie chłopięca twarz Heike złagodniała nieco.

– Archeologiem. Jak Howard Carter – odparła bez chwili zastanowienia, jeszcze mocniej mrużąc swoje i tak już wąskie powieki. – A ty, Doroto?

Dora wzruszyła ramionami. Nic nie przychodziło jej do głowy.

– Najbardziej to chciałabym uciec – wyrzekła.

W oczach Heike pojawiły się radosne iskierki.

– Ach tak…? Znam dobre miejsce ucieczki.

***

Pewnego dnia Dorota i Heike przemknęły do Zabelsdorf[4], nieoficjalnej dzielnicy niemieckiej, w której skupiono czekających na wysiedlenie dotychczasowych mieszkańców miasta. Heike ze zdumieniem przyglądała się swojemu dawnemu kwartałowi, tym niskim robotniczym zabudowaniom, w których spędziła całe dotychczasowe życie. Obecnie te w większości nienaruszone kamienice wydawały się luksusowymi w porównaniu z niemal doszczętnie zrujnowanym centrum. To tutaj Paul Spiegel, burmistrz niemieckiej części miasta, mozolnie rekonstruował struktury cywilne Stettina i walczył z Sowietami o lepszą aprowizację. Krążąc po ulicach dawnej dzielnicy robotniczej, Heike odniosła wrażenie, że zamiast się wyludniać, miasto na nowo zaczyna ożywać, jakkolwiek ponura była jego egzystencja. Codziennie zwoływani na Wilhelm-Platz[5] i przydzielani do żmudnych prac mieszkańcy ze stoickim spokojem zdawali się znosić swój los, jakby liczyli na to, że najeźdźca doceni ich wysiłek.

Przechodziły w pobliżu fabryki Stoerwera[6], gdzie niczym w ukropie grupa niemieckich robotników usuwała gruzy zbombardowanej kamienicy. Na przyległych budynkach było widać ślady kul. Heike kątem oka zerknęła na Dorotę, lecz Polka wydawała się niewzruszona. Wymknęły się rankiem, potajemnie i jak dotąd udało im się przejść spory kawałek bez zwracania na siebie zbędnej uwagi. Do czasu.

– Heike Müller? – W tonie nieznajomego usłyszała wahanie.

Natychmiast zlokalizowała pytającego – wysoki, jasnowłosy mężczyzna w brudnym mundurze i z tobołkiem na ramieniu. Jej pamięć podpowiadała, że skądś go zna, być może jeszcze sprzed wybuchu wojny, jednak wspomnienia z tamtego okresu były zagmatwane i niejasne. Mężczyzna stał jak wryty na ulicy, nie zważając na zaciekawione spojrzenia, rzucane przez robotników. Heike przełknęła głośno ślinę. Zdemobilizowany żołnierz Wehrmachtu nie mógł czuć się bezpiecznie w mieście opanowanym przez Sowietów, a co za tym idzie – ona nie mogła czuć się pewnie, rozmawiając z nim publicznie.

– Na Boga, człowieku, mówże o co ci chodzi albo zostaw mnie w spokoju! – wybuchła wreszcie, nieświadomie przybierając ton babci.

Mężczyzna zamrugał szybko oczyma. Wyglądał wpierw na urażonego, lecz natychmiast się zreflektował.

– Nie pamiętasz mnie, prawda? Wujek Karl? Brat stryjeczny twojego ojca? – podpowiedział z nadzieją w głosie.

W głowie Heike rozbłysły dziesiątki skojarzeń. Buntownicy. Defetyści. Skaza perfekcyjnej rasy aryjskiej. A później hańba dla rodziny i stopniowa degradacja. Degradacja? Ha, nie pamiętała tego, co było wcześniej, tego lepszego życia.

– Babcia nie żyje. – Była to jedyna odpowiedź, jaka przyszła jej do głowy. Nawet nie spojrzała na krewnego.

Mężczyzna skinął głową.

– Wiem, sąsiedzi mi powiedzieli. Wróciłem dwa dni temu i od tej pory kręcę się po okolicy w nadziei, że spotkam kogoś z rodziny, jakąś przyjazną twarz – powiedział, zbliżając się do dziewczynek.

Heike poczuła się nieswojo, a na dodatek zaniepokojona Dorota, która ledwo rozumiała potoczny niemiecki, ciągnęła ją za rękę. Uspokoiła ją spojrzeniem, lecz wiedziała, że nie na długo. Kątem oka zauważyła zbliżających się żołnierzy sowieckich. Odchrząknęła.

– Tak… chodźmy do mieszkania babci. – Zawróciła całe towarzystwo pod górę, tak by wyglądali jak najmniej podejrzanie.

– Jest zaryglowane – poinformował ją wujek.

Heike skupiła się na jego zdartych wojskowych kamaszach, na których jeszcze widoczne były plamy błota.

– Mam klucz – odparła mechanicznie. – Będziesz mógł tam tymczasowo zamieszkać.

Krewny zerknął nerwowo na Dorotę.

– Twoja znajoma? – zapytał.

W odpowiedzi Heike machnęła ręką.

– Tak, ale to niemowa. Jej rodzina przygarnęła mnie, gdy babci zabrakło – skłamała gładko.

Karl pokiwał głową z uznaniem. Ruszyli dalej.

Babcia mieszkała na czwartym piętrze w przyzwoitej kamienicy secesyjnej, teraz niemal całkowicie wyludnionej. Heike wydobyła z kieszeni klucze i otworzyła drzwi, zastanawiając się, jaki widok zastanie. Ku jej bezbrzeżnemu zdumieniu trzypokojowe mieszkanie zdawało się nietknięte przez żołnierzy czy też szabrowników, wszystkie przedmioty były tam, gdzie je zostawiła, wychodząc tamtej nocy, gdy włamała się do Brzeskich. Wysłużona pozytywka z tańczącą baletnicą leżała na tomie powieści Karla Maya, zaś zdjęcia rodziców były porozstawiane na ciężkim dębowym kredensie. Powietrze w środku było zatęchłe, zaś okna wciąż były pozaklejane starymi numerami „Anzeigera”[7]. Zaczęła od zrywania papieru i otwarcia okna. Karl stał pośrodku salonu, na wytartej wykładzinie, wodząc oczyma po otoczeniu. Dopiero teraz Heike dostrzegła, że jest wychudzony, a jego skóra ma niezdrowy, szary odcień.

– Nie mam tutaj jedzenia. Jeśli chcesz dostać kartki żywnościowe, musisz pracować – poinformowała krewnego.

– Oczywiście – odparł. – A co z tobą?

Heike zapomniała, że dwanaście przeżytych lat w żaden sposób nie czyniło z niej osoby dorosłej, jednak wzdragała się przed protekcjonalnym tonem.

– Nie mogę odejść bez słowa, to dobrzy ludzie. Będę cię odwiedzać – obiecała na odchodnym, wcale nie mając zamiaru spotkać się ponownie z Karlem.

Wzięła Dorotę pod rękę i zaprowadziła do swojego dawnego pokoju. W pomieszczeniu znajdowała się mała wersalka, solidne biurko i poustawiane w stosy książki, które Heike wyniosła ze zrujnowanych domów. Zamierzała je ocalić, skatalogować i przeczytać już w lepszych czasach. Zanurkowała pod łóżko i wydobyła zeń drewnianą skrzynkę, dawniej wykorzystywaną do przechowywania wina. Postawiła ją na łóżku i otworzyła pokrywę. W środku znajdował się plik niemieckich marek oraz biżuteria, której babcia nie zdążyła upłynnić.

– Wyglądają na cenne – zauważyła Dorota. Wydobyła gruby sznur pereł i przyłożyła do szyi.

– Ktoś trzymał je w piwnicy, chyba z zamiarem zakopania czy ukrycia w… bezpiecznym miejscu. Niemniej jednak teraz należą do nas. Nasz przyszły kapitał – wyjaśniła Heike, usiłując wykorzystać zasłyszane zwroty.

Dorota rzuciła jej niewyraźne spojrzenie.

– Co z tym zrobimy? – zapytała dziecinnie.

– Jak to co? Schowamy do czasu, aż będzie bezpieczniej.

2.

18 maja 1945 roku

W domu Brzeskich zapanował popłoch. W kufrach lądowały zarówno drogocenne, jak i zupełnie pospolite przedmioty, niektóre z nich, jak mimowolnie odnotowała Heike, musiały uprzednio należeć do niemieckich właścicieli domu. Jedynie Dorota odmówiła udziału w tym chaosie, stanęła na progu salonu i oparłszy się o framugę, utkwiła swoje spojrzenie gdzieś w odległej krainie. Po chwili również i ona została pochłonięta przez zamęt, matka na siłę wciskała jej na ramiona przykuse paltko, mustrując ją nerwowo. Heike z namysłem spojrzała na niewielki kuferek z rzeczami, stojący przy jej nodze. Zdumiewające, lecz chcieli ją zabrać ze sobą, do swojego dziwnego kraju. Wszyscy Polacy uciekali, łącznie ze swoim tymczasowym burmistrzem i jego administracją. Była ubrana, gotowa do podróży. Od dawna nic jej tu już nie trzymało, lecz gdy Dorota próbowała pociągnąć ją za rękę, Heike stawiła niespodziewany opór.

– Dorota, nie. Zostaję tutaj – powiedziała wreszcie.

Dziewczynka nie przestała ją ciągnąć, więc musiała delikatnie strzepnąć uporczywą dłoń ze swego ramienia.

– Heike, nie mamy na to czasu. Musimy wyjeżdżać, tak mówi papa – rzekła z rozpaczą Dorota, szukając poparcia u swoich rodziców.

Brzescy spojrzeli na siebie.

– Heike, jesteś mile widziana w naszej rodzinie, ale nie możemy cię do niczego zmuszać. To musi być twój własny wybór – rzekł pan Brzeski.

Heike zdążyła się przywiązać do tego łagodnego, rozsądnego człowieka, lecz nie chciała opuszczać Stettina. Samotna czy też nie, w jego ciele potrafiła się odnaleźć, co zapewne nie byłoby jej dane w jakimkolwiek innym miejscu. Błysk pamięci. Obserwowały niegdyś z babcią, jeszcze na początku wojny, jak Żydzi opuszczali miasto, pędzeni brutalnie przez nazistowskich oficjeli. Wielu z nich miało łzy w oczach, niektórzy głośno zawodzili. Teraz zrozumiała, co czuli.

– Dziękuję. Dziękuję za wszystko – odparła.

Pan Brzeski skinął głową i wziął Dorotę za rękę. Dziewczynka oglądała się za siebie, z jej oczu ciekły grube niczym groch łzy. Heike odwróciła wzrok, nie chciała się przyznać do własnej słabości. Dopiero gdy zatrzasnęły się drzwi wejściowe, pozwoliła sobie na stłumiony szloch. Kroki, kroki… Zobaczyła przed sobą ponurą figurę pani Brzeskiej. Wcisnęła jej coś w dłonie, obróciła się na pięcie i wyszła. Pieniądze i kartki na żywność. Skądkolwiek je miała.

3.

Czerwiec–lipiec 1945 roku

Tej nocy spłonął stary ratusz w okolicach dworca. Heike natomiast zmoczyła się w nocy, przekręcając się niespokojnie w swoim łóżku. Do miasta napływały masy ludzi, zarówno Polaków, jak i Niemców, w swoistym wyścigu o dominację nad regionem. Wśród sąsiadów krążyły opowieści o osadnikach wyrzucających siłą poprzednich mieszkańców, zajmujących gwałtem wszystko, co im się spodobało. Heike była skłonna wierzyć pogłoskom, żywo pamiętając pierwsze dni po wkroczeniu Armii Czerwonej. Właściwie dopiero teraz docierała do niej groza tamtych wydarzeń, zupełnie jakby przymusowe zamknięcie w czterech ścianach przywoływało niechciane wspomnienia. Tym bardziej dziwiły ją gesty sympatii pomiędzy jej rodakami a okupantami. Wszak pierwszą dyspozycją wujka Karla był absolutny zakaz wychodzenia z mieszkania, Heike miała nie istnieć w oczach sąsiadów, Komitetu Narodowego Wolnych Niemiec, a przede wszystkim czerwonoarmistów, nadzorujących plądrowanie pobliskiej fabryki Stoewera.

– Wysłaliby cię do pracy, a tam niechybnie zostałabyś odłowiona przez ruskich żołdaków, a tego, wierz mi, nie chciałabyś doświadczyć – argumentował.

I choć Heike bała się pijanych żołnierzy w połatanych mundurach, to przedłużająca się samotność jedynie wzmogła jej lęk. Słuch dziewczynki wyostrzył się do tego stopnia, że słysząc odgłosy kroków na parterze, natychmiast nurkowała do specjalnego schowka i kuląc się w kącie, dygotała ze strachu. Nawet powolne pojawianie się oznak normalności, niemieckich patroli policji czy też strażaków nie zapewniało dziewczynce poczucia bezpieczeństwa. Paradoksalnie im więcej wychwytywała takich oznak normalności, tym gwałtowniej biło jej serce, zaś dłonie pociły się intensywnie. Tak też się stało i dziś, gdy Karl wrócił z zakupami z tak zwanego bazaru szczecińskiego[8], gdzie po bajońskich cenach można było nabyć produkty spożywcze od Polaków.

– Heike, popatrz, co udało mi się zdobyć. – Karl tryumfalnie postawił na stole trzy puszki z peklowanym mięsem, a obok położył pajdę czerstwego chleba.

Dziewczynka odczuwała mdłości na widok jedzenia, mimo to wmusiła w siebie kawałek chleba z mięsem i kubek rozwodnionej herbaty.

– Głowa do góry, Heike. Już niedługo opuścimy to miasto – pocieszył ją wujek, łagodnie trącając Heike w ramię. – Powiedz, gdzie chciałabyś się udać? Do Frankfurtu? Monachium? Paryża?

Często snuli podobne plany wieczorami, zwłaszcza gdy doskwierał im głód. Heike pojechałaby w każde z wymienionych miejsc, a najchętniej nad morze. Babcia mówiła, że w dzieciństwie często zawożono ją do Swinemünde[9], lecz dziewczynka nie pamiętała tych czasów. Już miała odpowiedzieć coś dowcipnego, gdy twarz Karla nagle stężała.

– Heike, chyba nie wyszłaś dziś z domu? – zapytał nienaturalnie wysokim tonem.

Potrząsnęła głową.

– A co się stało na zewnątrz? Dlaczego nigdy mi nie mówisz, co się dzieje na zewnątrz? – popadła w niemal histeryczną manierę.

– Z jednej strony nic, ale… zgłosiłem się do pracy w enklawie Pölitz[10] – wyjaśnił ponuro, a na jego czole pojawiły się głębokie zmarszczki. – Może i nie jest to chwalebne, jednak zapewni nam tymczasową ochronę i prawo do pozostania w mieście. Nie będziemy się musieli z niczego tłumaczyć – dodał, jakby chciał usprawiedliwić tę decyzję przed samym sobą.

Heike odwróciła głowę w geście milczącej zgody. Wydało się jej, że na ulicy widzi Dorotę, lecz to tylko wyobraźnia dziewczynki przyoblekła stertę gruzu w towarzyszkę zabaw.

***

Było już pewne, że Polacy wrócą do miasta po tym, jak ich prezydent i jego administracja pojawili się w okupowanych przez uchodźców budynkach Hakenterrasse[11]. Heike po raz pierwszy od kilku tygodni odważyła się wyściubić nos poza dom i obserwowała ładowanie statków transportowych z wysokości dawnego gmachu muzeum. Polacy już na samym początku pozbyli się wszystkich tabliczek z niemieckimi nazwami ulic, zastępując je własnymi lub pozostawiając dziury. Żołnierze rosyjscy i pomagający im robotnicy niemieccy wnosili na pokład drewniane skrzynie z różnoraką zawartością. Wieść niosła, że poza ograbianiem domów prywatnych rozmontowywali i cięli wszystko to, co można było wywieźć. Fabrykę papieru, Stoewer, tramwaje, a nawet miedziane przewody. Jak to określił jeden z przechodzących mężczyzn: „Świat się kończy”. Heike zdobyła się jedynie na wzruszenie ramion. Daleko bardziej martwił ją widok słaniających się z głodu ludzi lub też rannych, próżno wyczekujących pomocy. Po Zabelsdorfie krążyły plotki o zachorowaniach na tyfus. Dziewczyna nie wiedziała dokładnie, o jaką chorobę chodzi, lecz każda wzmianka o zarazie przyspieszała bicie jej serca. W mieście nie działał praktycznie żaden szpital, wątpiła, czy znalazłoby się więcej niż trzech lekarzy… Nie, zabroniła sobie nawet o tym myśleć. Nie teraz, nie kiedy sytuacja nieznacznie się polepszyła.

Podniosła się i strzepnęła kurz z kolan. Jakaś część jej umysłu czuła się zawiedziona tym, że nie spotkała nigdzie pana Brzeskiego, choć Polacy na nowo napływali do Stettina. Być może ze względu na stan psychiczny pani Brzeskiej zdecydowali się wrócić do siebie, do Poznania? Z tą myślą Heike powoli przedzierała się przez zniszczone miasto na Zabelsdorf, przemykając sobie znanymi skrótami, przecinając znajdujący się na tyłach Hakentarrase Skagerrakplatz[12] z pustym cokołem dawnej statuy Fryderyka Wielkiego.

Gdy stanęła przed swoją kamienicą przy Warsower Strasse[13], instynktownie wyczuła, że coś jest nie tak. Tknięta przeczuciem wbiegła po schodach na drugie piętro, pokonując po dwa, trzy schodki naraz. Zamek w drzwiach był wyłamany, a drzwi częściowo porąbane.

– Tylko nie to – wyjęczała cicho, zaglądając, czy nikogo nie ma w środku.

Wydawało się, że mieszkanie było opuszczone, więc otworzyła drzwi szerzej. Wbiegła do kuchni. Wymontowano palniki z kuchenki gazowej i częściowo zerwano panele podłogowe. Przetrząśnięto również i salon, po dywanie walały się kawałki szkła. Zniknęły naczynia ceramiczne oraz zapasy żywności. Z foteli oraz kanapy wyrwano pokrycia, materace w łóżkach pocięto. W kącie przy oknie roznosił się ostry zapach moczu. Heike przyklękła w rozpaczy i zaczęła bezmyślnie stukać w parkiet, szukając obluzowanej deski. Wreszcie usłyszała pożądany głuchy dźwięk, podważyła panel i otwarła skrytkę. Powietrze rozdarł krzyk wściekłości, wewnątrz bowiem został tylko jeden, poszarpany banknot. Heike wtuliła weń twarz, zaciągając się słodkawym, mdlącym zapachem starego papieru. W tej też pozycji zastał ją Karl.

– Spakuj swoje rzeczy. Z samego rana wyjeżdżamy do Pölitz – wyrzekł, oceniając stan zniszczeń.

Ledwo powstrzymywał wybuch wściekłości, jego usta zacisnęły się w wąską kreskę, zaś skóra twarzy jeszcze bardziej pobladła.

– Nie! – odparła gwałtownie Heike, nagle wyrwana z odrętwienia. – Nie!

– Bez dyskusji! – uciszył ją Karl, unosząc dłoń.

Dziewczynka skuliła się w przygotowaniu na cios, lecz ten nigdy nie nadszedł. Wuj opuścił żałośnie dłoń. Widziała, jak drży, zaciskając ją w pięść.

– W mieście jest niebezpiecznie, a na dodatek chodzą słuchy o pierwszych oznakach epidemii tyfusu. Nie możemy tu zostać.

W duchu Heike przyznała mu rację, dlatego też nie zastał jej następnego ranka. Wędrowała od tak dawna, że nawet nie wiedziała, co robi, jej działanie przypominało bardziej małpie odruchy niż pragmatycznie rozplanowaną akcję. Zawędrowała w okolice parku Quistorpa[14], gdzie jeszcze nie tak dawno mieszkali Brzescy. W zajętym przez nich domu płonęło światło. Heike ukryła się w ogrodzie, obserwując uważnie okolicę. Chwilę później wewnątrz wystrzeliła łuna ognia, wkrótce ogarniając swym majestatem cały budynek. W oddali dało się słyszeć pijacki rechot i przekleństwa.

***

Dorota obudziła się z bólem głowy. Łypnęła groźnie na odsłonięte kretonowe zasłonki i obróciła się na bok. Nie miała najmniejszej ochoty wstawać z łóżka, a tym bardziej rozmawiać z matką. Odkąd na początku lipca wrócili do Stettina, dziewczynka wypatrywała jakiegoś zdecydowanego działania w kwestii odnalezienia Heike, lecz jej rodzice wydawali się głusi na wszelkie apele. Dorota nie mogła pojąć, jak po zmianie domu w okolicach parku Quistorpa na przestronne mieszkanie przy Kaiser-Wilhelm-Strasse młoda Niemka miałaby ich odszukać. Zwłaszcza że ostatnimi czasy ojciec znikał na całe dnie, zaś matka ciągnęła Dorotę na różnego rodzaju wydarzenia, z czego najgorszym było świętowanie rocznicy bitwy pod Grunwaldem na Kaiser-Wilhelm-Platz, tego też dnia przemianowanym na plac Grunwaldzki. Dziewczynka wzdrygnęła się na samo wspomnienie pompatycznego przemówienia prezydenta Zaremby. Postępujący bałagan z nazewnictwem i komunikacją znacznie zmniejszał szanse na odnalezienie Heike. Skoro poczta niejednokrotnie nie potrafiła dostarczyć przesyłki, pozornie poprawnie zaadresowanej, to jak miałaby odszukać małą dziewczynkę?

Naburmuszona, naciągnęła kołdrę pod sam podbródek, gdy nagle w głowie zaświtała jej pewna myśl. Z pewnością niemiecka administracja potrafiłaby udzielić jej kilku wskazówek. Dorota z radością przyklasnęła sobie w duchu. Rozległo się łagodne pukanie do drzwi i do pomieszczenia wkroczyła pani Brzeska, ubrana w zwiewną sukienkę i z błyszczącymi bransoletami na przegubach. Srebrne obręcze pobrzękiwały radośnie przy każdym, nawet najsubtelniejszym poruszeniu dłonią. Dorota automatycznie odwróciła się twarzą do ściany. Matka usiadła na brzegu łóżka i przeciągnęła wierzchem dłoni po prostych włosach córki.

– Dorciu, uważam, że już najwyższy czas, abyśmy wznowiły nasze lekcje francuskiego. Przez to całe zamieszanie z pewnością masz już braki – powiedziała, przesuwając rękę w stronę ramienia dziewczynki. Przed wojną pani Brzeska była nauczycielką języka francuskiego w prywatnej szkole dla dziewcząt, toteż dydaktyczne zacięcie nigdy jej nie opuszczało.

– Maman, czy mogę jechać dziś z papą do pracy? Obiecał, że pokaże mi centrum i zniszczony kościół. Później się pouczę, przyrzekam, tylko pozwól mi z nim pojechać – poprosiła Dorota, szybko odwracając się w stronę matki.

Spojrzenie pani Brzeskiej nieco złagodniało.

– Hm… Będziesz z nim bezpieczna… Dobrze, ale od jutra bez dyskusji powracamy do nauki. Nie godzi się, by dziewczynka w twoim wieku miała takie zaległości – uległa wreszcie.

Dziewczynka niemal podskoczyła z radości i zarzuciła matce ręce na szyję. W drzwiach pojawił się pan Brzeski, w swoim prążkowanym garniturze, z odsłoniętą łysiejącą głową i parasolem w ręku.

– Za pięć minut wyruszamy. Oczekuję, że będziesz gotowa – powiedział niby poważnym tonem, lecz po chwili puścił oko do Doroty.

***

Szli w milczeniu, kierując się na Berliner Tor[15]. Pomimo wczesnej pory na ulicy panował całkiem spory ruch. Grupki niemieckich i polskich robotników zajęte były oczyszczaniem miasta z gruzów. W praktyce ich zadanie polegało na uprzątnięciu głównych arterii miasta. Gdzieniegdzie zamalowywano niemieckie szyldy, usiłując wyrugować język dawnego okupanta z przestrzeni publicznej, lecz miał on nieznośną tendencję do wyłaniania się w najmniej oczekiwanych miejscach i momentach. Ze swojego mieszkania przy niedawno ochrzczonej alei Jedności Narodowej (choć Dorota przywykła do Kaiser-Wilhelm-Strasse) weszli prosto na Königsplatz[16], gdzie znajdował się nielubiany przez nowych mieszkańców konny pomnik kajzera[17]. Dziewczynka spojrzała prosto w dumne oblicze surowego władcy, które wydawało się omiatać krytycznie okolice. Doszli do kompleksu restauracyjnego Haus Ponath i weszli w Moltkestrasse[18], aż dostrzegli jedną z barokowych bram. Dorota zerknęła w stronę dawnego teatru miejskiego, o którym mówiono, że posiada obrotową scenę, jednak pan Brzeski szedł zbyt szybko i zdążyła dostrzec jedynie zarys budowli. Skręcili w Breitestrasse[19], niemal zupełnie zrujnowaną.

– Tutaj dawniej znajdowało się handlowe centrum miasta – poinformował Dorotę pan Brzeski.

Dziewczynka skinęła głową, choć nie potrafiła sobie wyobrazić, jak owe wypalone do cna mury mogły jeszcze niedawno prosperować i przyciągać klientów. Zadarła głowę do góry i dostrzegła wysoką, osmoloną wieżę, pozbawioną zwieńczenia. W oknach budowli brakowało witraży, zdawało się również, że dach nad główną nawą był zawalony.

– To jakiś kościół, prawda, ojcze? – zapytała Dorota, wskazując na majestatyczny budynek.

Pan Brzeski rzucił pobieżne spojrzenie w stronę budowli i niemal natychmiast opuścił wzrok.

– Istotnie, Dorciu – powiedział, nienaturalnie wysokim głosem. – Dawna katedra.

– Odbudują ją, nieprawdaż? Odbudują i będziemy przychodzić i się w niej modlić? – Dorota domagała się odpowiedzi.

Pan Brzeski ściągnął wargi, zaś mięśnie jego twarzy napięły się, przez co wyglądał na o wiele lat starszego, niż był w rzeczywistości. Przystanął na chwilę i przyklęknął, by znaleźć się na tym samym poziomie, co córka.

– Doroto, wolałbym, byś nie mówiła o wierze i nie wspominała o chodzeniu do kościoła, gdy jesteśmy z wizytą u kogoś lub gdy ktoś nas odwiedza. Takie sprawy pozostają pomiędzy nami, dobrze? – Patrzył jej prosto w oczy.

Dziewczynka potwierdziła, choć nie bardzo rozumiała, dlaczego miała zachować milczenie w kwestii wiary.

Odbili przy nabrzeżu Odry w stronę Altstadt. Po drugiej stronie rzeki migały im płaszcze Sowietów. Funkcjonował wyłącznie jeden most, przez co miało się wrażenie, że szczecinianie znajdują się na olbrzymiej, rozpadającej się wyspie, odciętej od reszty kraju. Po chwili zatrzymali ich Sowieci. Dorota nic nie zrozumiała z szybkiej wymiany zdań między nimi a ojcem. Pan Brzeski wyciągnął dokumenty i podał je żołnierzowi. Przeglądał je wyjątkowo długo, wydając z siebie dziwne odgłosy, lecz w końcu ich przepuścił. Kontynuowali swoją wędrówkę.

– Teraz spójrz w górę – podpowiedział ojciec.

Dorota zadarła głowę i jej oczom ukazały się trzy dominujące nad otoczeniem budynki, dwa w kolorze ciemnej cegły, jeden zaś, klasycystyczny, był koloru kremowego. Z okien i dachów budynków powiewały biało-czerwone flagi, a dookoła panował spory ruch.

– Tutaj pracujesz? – zapytała Dorota.

– Tak, w trzecim budynku, położonym najdalej od nas. Najpierw jednak chciałbym, abyś coś zobaczyła, jednak w tym celu musimy wspiąć się na górę.

Szybko wbiegli po szerokich schodach i stanęli na placu, tuż przy pomniku Herkulesa walczącego z centaurem. Pokonali kolejny poziom stopni i znaleźli się tuż przed środkowym budynkiem.

– Przyjrzyj się płaskorzeźbom wieńczącym wejście do budynku – polecił pan Brzeski.

Dorota natychmiast zlokalizowała reliefy. Przedstawiały znane z historii budowle: piramidy, Partenon, Bazylikę św. Piotra, katedrę Notre Dame.

– Podstawy naszej cywilizacji – podsumował pan Brzeski. – Czegokolwiek by cię później nie uczono, to jest właśnie nasze dziedzictwo. Architektura. To budowle nadają miejscu charakter, ludzie są ich uzupełnieniem, kształtowanym przez otaczające ich bryły. – Dorota czuła podniecenie bijące ze słów ojca, prawdziwą pasję.

Nagle sprzed urzędu dał się słyszeć krzyk. Na miejsce zdarzenia szybko przybiegli milicjanci. Dorota wyciągnęła głowę, jednak niewielki tłumek gapiów, który zgromadził się przed wejściem do budynku, skutecznie zasłaniał jej widok. Po chwili ludzie rozstąpili się i milicjanci wyprowadzili… Heike. Wyglądała okropnie, jej jasne włosy wisiały smętnie, na twarzy widoczne były sińce, zaś na wychudzonym ciele wisiało czyste, acz połatane ubranie. W prawej dłoni kompulsywnie zaciskała kawałek papieru.

– Zostawcie ją! Sam jej dałem te pieniądze! – Za milicjantami biegł chłopak, zaciągający wschodnim akcentem. – Nie wzięła niczego bez mojej wiedzy.

Jednak funkcjonariusze byli głusi na jego wyjaśnienia.

Dorota spojrzała na ojca. Brwi pana Brzeskiego podjechały do góry, a skóra na policzkach naprężyła się. Wodził wzrokiem za tym dziwacznym pochodem, lecz ani drgnął. Chłopak również dał za wygraną i zatrzymał się nieopodal Brzeskich. Opuścił dłonie na wysokość kolan, wypłowiały kaszkiet zsunął się z jego płowych włosów. Dorota zauważyła, że po jego policzku spłynęły drobne krople łez. Pan Brzeski bez słowa zaciągnął ją do urzędu. Tego dnia przestała wierzyć jego słowom.

4.

Połowa lipca–wrzesień 1945 roku

Nie dało się tego ukryć: Stettin wyglądał zupełnie inaczej, aniżeli opisywał go Józef Kisielewski w „Ziemia gromadzi popioły”. Wędrując po ulicach miasta z oryginalnym wydaniem książki pod pachą, Jan przeżył niemiłe zaskoczenie. Próżno było doszukiwać się jakichkolwiek elementów słowiańskich w tej kupie germańskich gruzów, wyzyskiwanej niczym lombard przez wszechobecne bandy Sowietów i Polaków, szukających łatwego zarobku. Oni mieli dom, do którego mogli powrócić, Jan nie, dlatego też po przydzieleniu pracy i mieszkania skupił się na zgromadzeniu rzeczy istotnych do życia. Część przedmiotów znalazł w opustoszałych kwaterach, inne zaś, zniszczone przez szabrowników, udało mu się tanim kosztem naprawić. Pomocne okazały się również pchle targi i wymiana z Niemcami. Przypominali mu nieco Indian z powieści Karla Maya, gdyż bardzo adekwatnym porównaniem do obecnej sytuacji Pomorza było to z Dzikim Zachodem. Jednego dnia człowiek miał wrażenie, że może osiągnąć wszystko, drugiego zaś to tracił. Życie toczyło się utartym schematem: szybki sukces – równie szybka porażka – dno – odbicie. Brak wszystkiego wyłącznie wzmacniał ów proces, a jednocześnie przydawał mu wrażenia nieznośnej tymczasowości. Dziś jesteśmy, a jutro niech nas piekło pochłonie.

Pamiętał swoją pierwszą rozmowę z urzędnikami, zaraz po przyjeździe do miasta. Po kilku godzinach wystanych w kolejce przyjął go spocony, łysiejący mężczyzna około czterdziestki. Sądząc po sposobie pisania, był zapewne wtórnym analfabetą, gdyż Jan ledwo mógł rozszyfrować jego bazgroły, zamaszyście stawiane na urzędowym, niemieckim papierze. Pobieżnie przejrzał podsunięte przez chłopaka dokumenty, świadectwa ukończenia szkoły, małą maturę. Sapnął głośno i starł pot z czoła.

– Nie za młody jesteś, żeby rozpocząć samodzielne życie? Gdzie twoi rodzice? – zapytał, łypiąc podejrzliwie na Jana.

– Zginęli – odpowiedział zgodnie z prawdą.

– Jak wielu innych w trakcie wojny – zauważył beznamiętnie urzędnik. – Dalsza rodzina?

Jan pokręcił głową.

– Znajomi? Przyjaciele? Ktokolwiek?

Ponowne zaprzeczenie.

– Mam skończone szesnaście lat. Mogę pracować – rzekł z odcieniem nadziei w głosie Jan. Urzędnik prychnął pogardliwie.

– Tak, założę się, że możesz pracować. Tutaj pracy ci raczej nie zabraknie, każda para rąk się przyda… Hm… – Wrócił na chwilę do lektury świadectw. – Choć do większości zajęć byłoby cię szkoda, powinieneś się dalej uczyć.

Jan wzruszył ramionami. Rodzice wciąż podkreślali znaczenie edukacji, podtrzymywanie tradycji i poszanowanie dziedzictwa narodowego. I cóż im to przyniosło? Dwa płytkie groby gdzieś w lesie. Z dnia na dzień musiał wydorośleć, zadbać o siebie. Na książki zabrakło czasu.

– Podejmę się jakiegokolwiek zajęcia. Pragnę być użyteczny dla społeczeństwa – wyrzucił z siebie bezbarwny frazes.

Urzędnik chrząknął znacząco.

– Dobrze znasz niemiecki?

Jan potwierdził bez namysłu.

– Świetnie, możesz pomagać w urzędzie. Mamy tu mnóstwo szwabskich papierów i niewiele czasu na ich uporządkowanie. Będziesz pomagał inżynierom w znajdowaniu i tłumaczeniu dokumentacji związanej z kanalizacją, wodociągami i czym jeszcze będzie trzeba. Może się przy okazji czegoś nauczysz – dorzucił na odchodnym.

Praca zajmowała mu całe dnie, lecz jak inaczej miał je spędzać, pozbawiony przyjaciół i rodziny? Z wręcz nienaturalnym zapałem rzucił się w wir przydzielonych mu zadań, niezależnie od ich charakteru. Brał udział w każdej wizji lokalnej, w której wymagana była pomoc. Uczył się chętnie i dużo, a i starsi, urzeczeni młodocianym entuzjazmem, zdradzali mu wiele sekretów. Był to czas wielkich wyzwań i prowizorycznych, często zaimprowizowanych rozwiązań i odpowiedzi. Towarzyszący mu ferment twórczy potrafił unosić na swojej fali, lecz zaraz potem okazywało się, że narzucone przez władze ograniczenia bezlitośnie sprowadzają do parteru. Uchwały i rozporządzenia. Przepychanki na małą i wielką skalę. Choć często w ślepy zaułek, Jan spychał niedogodności na dalszy plan. Starał się ich nie dostrzegać.

Pewnego lipcowego wieczoru wracał do domu. Nawet nie zapamiętał momentu, w którym został uderzony w tył głowy. Jedynie ból wrył się głęboko w jego pamięć, ból i krew, która pojawiła się na dłoni. Obudził się pośrodku jakiegoś opuszczonego podwórka, zziębnięty. Najpierw dostrzegł brak obuwia, później całej reszty. Zaklął.

– Nic ci z tego nie przyjdzie – usłyszał.

Usiłował się podnieść, lecz ciało protestowało. Gdy wreszcie usadowił się i podparł dłońmi, zauważył, że pobliski trzepak zajęty był przez dziewczynkę o jasnych włosach.

– Wiesz, kto mi to zrobił? – zapytał, rozmasowując tył głowy.

Dziewczynka przewróciła oczyma i zeskoczyła z trzepaka. Miała duże stopy jak na swój wiek.

– Nie, a nawet jeśli, to nic byś nie zrobił z tą wiedzą. Takie przypadki są tutaj normą, nikt nie udzieliłby ci pomocy – odparła. – Na twoim miejscu sprawdziłabym mieszkanie.

Podała mu rękę. Jan chwycił ją i powoli wstał. Przymknął oczy, by uspokoić zawroty głowy.

– A kim ty właściwie jesteś? – zapytał zmieszany.

Usta dziewczynki wyszczerzyły się w sztucznym uśmiechu.

– Heike Müller.

– Jan Karowicz.

Wymienili zdecydowane uściski dłoni.

***

Dorota obserwowała strugi deszczu zalewające miasto, ignorując natrętną obecność matki w swoim pokoju. Nie odzywała się do niej od tygodnia i zamierzała wytrwać w swojej wzgardzie przez następne, jeśli zajdzie taka potrzeba. Nie rozumiała, dlaczego rodzice usilnie unikali rozmów o Heike ani też co znaczyły ich zatroskane spojrzenia, wymieniane w dużym pokoju i jadalni. Ojciec znikał na coraz dłużej, zaś matka panicznie się bała wypuszczać córkę z domu. W mieście szalał tyfus, mówiło się o masowych zgonach, w szczególności wśród Niemców. Ponoć przymusowo ściągano lekarzy z Greifswaldu, lecz położenie mieszkańców i tak było rozpaczliwe. Nie funkcjonował żaden szpital, więc ludność była skazana tylko na siebie. Narastała desperacja. Pani Brzeska skrzętnie zamykała wszystkie zamki i zasuwy w drzwiach i podchodziła do nich co najmniej kilka razy dziennie. Uchylała judasz i sprawdzała, czy nikt nie stoi przed drzwiami. Jej dłonie drżały, gdy podnosiła filiżankę herbaty do ust, nerwowo podskakiwała, słysząc odgłosy dobiegające z sąsiedniego mieszkania. W nocy często czuwała, gotowa w każdej chwili skoczyć do ukrywanej przez męża w szufladzie biurka broni, w dzień zaś wymieniała się z kobietami na targu opowieściami o nowych zbrodniach. Kogoś znaleziono martwego w jego własnym mieszkaniu, ktoś usłyszał o gromadzeniu broni przez Niemców, szykujących się do odbicia miasta – w umyśle pani Brzeskiej zdarzenia te tworzyły nieustanny korowód przemocy i krwi, w którym zmuszona była trwać, bez szansy na szybkie wybawienie. Dorota zaś marzyła o ucieczce. Stosowna okazja trafiła się pewnej niedzieli, gdy rodzice składali wizytę jednemu ze współpracowników pana Brzeskiego. Zostawili Dorotę pod opieką przygłuchej Niemki, mieszkającej piętro wyżej, która szybko zapadła w drzemkę. Korzystając z okazji, dziewczynka wymknęła się i popędziła w stronę Zabelsdorfu.

Sierpniowe noce bywały chłodne, lecz Dorota nie spodziewała się podobnego ziąbu. Odziana jedynie w lekką letnią sukienkę, szczękała zębami, zaś jej ciało przechodziły nieprzyjemne dreszcze. Ściemniało się, toteż ruch na ulicy był niewielki. Większość latarni nie działała, a te nieliczne, które się ostały, rzucały skąpe światło na chodnik. Dorota roztarła przedramiona, wmawiając sobie, że niska temperatura w ogóle jej nie przeszkadza. Doszła niemalże w okolice parku i przystanęła, zdezorientowana, w okolicy dawnego Urzędu Miejskiego. Nie wiedziała, w którą uliczkę skręcić, a każdy odgłos kroków sprawiał, że krew w jej żyłach płynęła szybciej.

– Odwagi – powiedziała sama do siebie, usiłując zadać kłam swej nędznej dyspozycji. – Heike potrafi to zrobić, więc i ty potrafisz.

Ruszyła żwawo do przodu, lecz po lewej stronie usłyszała pijacki rechot. Uskoczyła w najbliższą bramę. Przez ulicę przetoczyła się grupa rozochoconych żołnierzy, dzierżących butelki z alkoholem i podśpiewujących w swoim języku. Dorota przymknęła oczy i policzyła do trzech. Wychyliła się z bramy i przebiegła na drugą stronę ulicy, a następnie, na oślep, skręciła w jedną z odnóg alei. Wyszła przy nowo otwartej szkole żydowskiej, w samym centrum dzielnicy niemieckiej. Tutaj było więcej światła, zaś na ulicach toczyło się pozornie normalne życie. Grupki ochotników kończyły swoją pracę przy uporządkowywaniu miasta, zupełnie jakby w tle nie rozgrywała się walka na śmierć i życie z epidemią.

Kiedy Dorota ruszyła w stronę dawnej fabryki Stoewera, kojarząc miejsce z opowieści przyjaciółki, usłyszała za swoimi plecami:

– Proszę się zatrzymać.

Westchnęła i powoli odwróciła się w stronę rozmówcy. Kilka metrów od niej stała grupka Niemców w różnym wieku, tak zwany patrol obywatelski.

– Proszę… – zaczęła rozpaczliwie, szukając odpowiednich sformułowań w swoim skromnym zasobie słownictwa niemieckiego. Czuła, jak po jej policzkach ściekają łzy. – Szukam mojej przyjaciółki. Nazywa się Heike i mieszka tutaj, na Zabelsdorfie. Pomóżcie mi, proszę…

Niemcy spojrzeli po sobie. Najstarszy z nich nieznacznie potrząsnął głową.

– Polska dziewczynka… Powinniśmy odprowadzić ją do domu – rzekł do reszty. Tamci wyrazili pomrukiem swoją aprobatę. – Powiedz nam, proszę, gdzie jest twoja rodzina?

Dorota zaczęła głośno szlochać. Nie mogła powstrzymać potoku łez, owej silnej reakcji na otaczającą ją zewsząd niemoc.

– Ale… Heike… – wydusiła z siebie.

– Niestety, nie znamy żadnej Heike. Powinnaś wrócić do swojej rodziny. – Przywódca grupki podszedł do Doroty. Położył jej dłoń na ramieniu i opuścił głowę. Dziewczynka zauważyła, że jego twarz uległa zmianie, jakby ktoś wyrzeźbił w niej tępym narzędziem głębokie bruzdy. – Twoja przyjaciółka na pewno jest zdrowa i nie zapomniała o tobie.

Dorota wytarła łzy z policzków i przytaknęła. Mężczyzna uśmiechnął się i ponowił pytanie o adres, zaś dziewczynka posłusznie mu go podała. Następnie pod eskortą straży wróciła pod klatkę przy Kaiser-Wilhelm-Strasse i posłusznie wspięła się po schodach na pierwsze piętro, w myślach układając słowa przeprosin. Gdy uniosła dłoń, by zapukać, ku swemu zdziwieniu zauważyła, że drzwi były niedomknięte, a ze środka słychać było ciężkie sapanie. Dorota ostrożnie wsunęła głowę do przedpokoju i zobaczyła, że kolorowy chodnik niemalże lepił się od błota i śladów butów. Wieszak na ubrania był przewrócony, a wazon, stojący zazwyczaj przy lustrze, leżał na ziemi, wyszczerbiony. W zimnej tafli zwierciadła odbijało się wnętrze kuchni. Dorota wzdrygnęła się, widząc obraz matki, rozciągniętej na stole, z rozczochranymi włosami i obitą twarzą. Sapanie nasiliło się. Szybka wymiana zdań między trzema mężczyznami:

– Który teraz, skoro nie stawia już oporu?

– Dalej, panowie, nie krępujcie się, w razie czego zawsze można ją nawilżyć.

Pani Brzeska przymknęła oczy, zdawało się, że jej dusza lewitowała poza ciałem. Jednak po chwili jej plecy na nowo rozpoczęły pokraczną wędrówkę po stole, ramiona, rozłożone niczym u Mesjasza, składały się nierytmicznie, na podobieństwo szmacianej lalki. Dorota zamarła w przedpokoju, z wyrazem niemego przerażenia, niezdolna wykonać żadnego ruchu. Spuściła na chwilę wzrok, po czym ponownie zmusiła się do zerknięcia w odbicie. Jej oczy pochwyciły spojrzenie matki. Pani Brzeska potrząsnęła głową, po czym gwałtowne uderzenie boleśnie wbiło jej głowę w blat stołu.

– Zabijesz ją, ty kretynie! – wrzasnął ktoś.

Dorota wycofała się z mieszkania i wbiegła piętro wyżej. Zaczęła pukać do drzwi mieszkania pań Weinraub, dwóch zażywnych Niemek w średnim wieku. Otworzyła jej młodsza z nich, w szlafroku i z papilotami we włosach. Zmierzyła Dorotę wzrokiem. Twarz kobiety stężała, kiedy usłyszała hałas dochodzący z mieszkania Brzeskich. Bez słowa wciągnęła dziewczynkę do środka i zaryglowała drzwi od wewnątrz. Poleciła Dorocie usiąść na kanapie, a następnie zniknęła w kuchni. Wróciła z filiżanką herbaty. Dziewczynka pociągnęła łyk i natychmiast skrzywiła się, wyczuwając cierpki aromat alkoholu.

– Co zobaczyłaś? – zapytała kobieta, ściągając brwi. Jej głos miał przyjemną, ciepłą barwę.

– Mężczyzn. Myślę, że było ich trzech… – Dorota uniosła głowę. – Zrobili coś złego mamie… Widziałam to w lustrze – rzekła, przełykając głośno ślinę.

Pani Weinraub skinęła głową. Podniosła się z sofy i podeszła do niewielkiej komody, umiejscowionej tuż obok biblioteczki. Odsunęła mebel i podważyła jeden z paneli. Ze skrytki wyciągnęła stary rewolwer, który niemal natychmiast ukryła w kieszeni szlafroka.

– Zostań tu, zaraz wrócę – powiedziała do Doroty, odsuwając zasuwę w drzwiach.

Minuty przeciągały się nieznośnie. Hałas na klatce ucichł, lecz ów fakt wydał się dziewczynce jeszcze bardziej złowieszczy. Stary zegar z kukułką, stojący w przedpokoju, wybił dziesiątą. Powieki Doroty zaczęły opadać, jednak szczęk zamka natychmiast wyrwał ją z odrętwienia. Pani Weinraub wydawała się przygnębiona. Dorota zauważyła, że na jej ubraniu znajdują się drobne czerwone plamki.

– Powinna to przeżyć, ale co będzie później… Tego nie wie nikt.

Dorota podążyła za Niemką, z powrotem do swojego mieszkania. Bałagan w kuchni i przedpokoju został uprzątnięty, dywanik leżał zwinięty w rulon przy wejściu. Pani Brzeska leżała w łóżku, z głową owiniętą bandażem, przy niej czuwała druga pani Weinraub. Dorota wzdrygnęła się na widok bladej jak ściana twarzy matki i zadrżała. Niemka odprowadziła ją do jej pokoju. Nastała noc.

***

Milczenie pani Brzeskiej było szczególnie trudne dla jej najbliższych. Skonfundowany ojciec szukał sprawiedliwości w przeróżnych instancjach, lecz w pogrążonym w chaosie mieście nikt nie był jej w stanie wymierzyć. Pomimo tragizmu sytuacji Dorota wyczuwała coś jeszcze, jakby ciążący nad rodziną wstyd, który stał za wszystkimi próbami zamaskowania incydentu. Ludzie zdawali się słuchać, jednak na ich twarzy pojawiał się ślad paniki, zdradzany w umykającym spojrzeniu, nagłej dekoncentracji czy też w milczeniu. Tego ostatniego dziewczynka nie znosiła w szczególności. Wyłącznie panie Weinraub zachowywały się tak jak przedtem – wpadały na wizytę, opowiadały coś pani Brzeskiej lub zwyczajnie poświęcały jej odrobinę uwagi. Ich obecność wpływała kojąco na psychikę kobiety, na jej twarz powracały kolory.

Tak też minął kolejny miesiąc i lato powoli miało się ku końcowi. Dorota wypatrywała początku szkoły i nigdy nie opuszczała mieszkania na dłużej niż pół godziny, a wspinając się z powrotem po schodach, odczuwała nagły skok adrenaliny, jakby napastnicy mieli powrócić. Pozornie wszystko szło ku lepszemu. Do dnia, w którym Dorota zastała matkę z obnażonym brzuchem i drutem w dłoni. Długa metalowa szpila wyślizgnęła się z dłoni kobiety i upadła z trzaskiem na kafle w łazience.

– Wyjdź! – wycedziła matka. Jej wargi zbielały z napięcia.

Dorota posłusznie zamknęła drzwi, zza których wkrótce zaczął wydobywać się przeciągły szloch.

***

– Jest w ciąży – poinformowała ją starsza pani Weinraub.

Płynnym ruchem zgasiła cienki papieros w ceramicznej popielniczce. Dorota miała niejasne przeczucie, że owa wiadomość nie była zbyt radosna. Sąsiedzi i znajomi kręcili głowami w swoich dobrze zaryglowanych domach. Biedni Brzescy, spotkała ich taka hańba. Gdyby tylko mogła, najchętniej wymierzyłaby im cios prosto w ich obłudne twarze. Dorota również się zmieniała, była bardziej skłonna do gwałtownych zmian nastroju, zaczęła też przybierać na wadze w określonych miejscach. Jej dziecinna twarz wysmukliła się, odsłaniając pięknie zarysowane kości policzkowe, zaś włosy jeszcze bardziej ściemniały, przyoblekając głowę w kolor ciemnej melasy. Niejasno zaczęła sobie zdawać sprawę, że jej pragnienia niekoniecznie pokrywają się z oczekiwaniami rodziców, zaś koktajl emocji potrafi porządnie zamieszać w głowie.

Przez całe przedpołudnie czytała romans znaleziony w rzeczach matki, lecz obecnie powieki dziewczyny delikatnie opadały, a litery zlewały się w bezkształtną szarą masę. Z sąsiednich pokoi nie dobiegał nawet najcichszy szmer, co Dorota odebrała z ulgą. Od pamiętnej sceny w łazience matka ze wszystkich sił starała się wytworzyć pozory normalności, wypełniając dom odgłosami codziennej krzątaniny. Pomieszczenia niemalże lśniły czystością, a obiady smakowały jak nigdy wcześniej, jednak dziewczynka nie dała się zwieść. Choć dramat matki nie był dla niej do końca czytelny, Dorota odczuwała nieprzyjemne ciepło rozlewające się wewnątrz jej ciała na wspomnienie tamtych zdarzeń. Zsunęła się z łóżka i przeciągnęła się przed lustrem.

– Mamo?! – zawołała, odczuwając pierwsze oznaki głodu. – Mamo?

Odpowiedź nie nadchodziła. Dorota pchnęła drzwi pokoju i przeszła do salonu, potem zaś do kuchni, lecz pani Brzeskiej nigdzie nie było. Zapukała do łazienki.

– Mamo?

Pluskanie wody. Kap, kap.

– Mamo?

Kap.

Dorota wpadła do środka. Para uderzyła ją prosto w twarz. Matka leżała tuż obok parującej, żeliwnej wanny. Ledwo się poruszała, jej skóra zsiniała, oddech stał się płytki. Dorota pobiegła na górę i zaczęła szaleńczo łomotać w drzwi. Zupełne otępienie. Pani Weinraub zbiegła po schodach. Sekundy mijały nieubłaganie.

– Znajdź Frau Kehre. Szukaj jej w szpitalu. – Kobieta wyrzucała z siebie polecenia.

Czas na nowo przyspieszył. Transport publiczny praktycznie nie działał, więc nim Dorota dostała się do zrujnowanego budynku szpitala, minęły nie minuty, a godziny. W przedsionku opuściła ją odwaga, gdy zobaczyła pacjentów oczekujących w korytarzu. Ich mnogość onieśmielała. Dorota nie wiedziała, od czego zacząć.

– Dorothe?

Znała tę barwę głosu, choć początkowo nie rozpoznała twarzy. Sińce na policzkach Heike zmieniły twarz dziewczynie, jej oczy były podejrzanie zawężone. Utykała.

– Heike! – Dorota mocno przytuliła przyjaciółkę.

– Co się stało?

Dorota odchrząknęła.

– Muszę znaleźć Frau Kehre… Ja… moja matka jej potrzebuje.

Heike nie spuszczała z przyjaciółki wzroku.

– Oczywiście. Poczekaj chwilę.

Niedługo potem z jednego z gabinetów wyłoniła się zgarbiona sylwetka starszej pani. Heike coś jej wyjaśniła, gestykulując żywiołowo. Ruszyły w drogę.

Na miejscu pierwsze, co zrobiła Frau Kehre, to wyrzuciła Dorotę i Heike na korytarz. Ponownie były zmuszone czekać. Dorota nie miała odwagi zapytać, co się działo z Heike przez cały ten czas, zaś młoda Niemka była jej za to wdzięczna. Siedziały u szczytu schodów, niczym dwie udręczone życiem kobiety, nie odzywając się do siebie słowem.

5.

Grudzień 1945 roku

Pierwsza wieczerza wigilijna w „piastowskim”, odzyskanym Szczecinie. Pionierzy świętowali swoje sukcesy i po cichu liczyli na stabilizację. Miasto niczym maszyna napędzana zębatkami powoli, acz konsekwentnie wprawiane było w ruch. Wprawdzie większość centrum leżała praktycznie w gruzach, a na budynkach widoczne były ślady radzieckich kul, jednak nowi mieszkańcy byli w stanie żyć w skrajnie trudnych warunkach. Liczyły się praca, szaleńczy wysiłek, zmierzający ku stworzeniu czegoś lepszego, miejsca dla ludzi, którzy utracili wszystko bądź pragnęli rozpocząć kolejny etap życia z czystą kartą.

Zgodnie z ideologią marksistowską Jan Karowicz nie obchodził świąt, lecz pilnie studiował dostarczone mu dokumenty. Przełożeni byli z niego zadowoleni, pragnęli, by się dalej kształcił. Młody szczecinianin chciał zostać architektem, by w przyszłości móc podźwignąć Pomorze z ruin. Współpracownicy kiwali z aprobatą głowami, twierdząc: „Takiego ducha nam potrzeba”.

Dorota i Heike siedziały przy bożonarodzeniowym drzewku. Miały na sobie identyczne sukienki z grubego materiału, a w ich włosach lśniły aksamitne niebieskie kokardy. Zapach świeżego igliwia rozlewał się po przestronnym mieszkaniu Brzeskich, które powoli przestawało być wyłącznie ich własnością. W listopadzie nakazano im przyjąć młode małżeństwo z Kresów, w grudniu kolejny pokój zajął pan Tarnowski, starszy nauczyciel, ściągnięty z Poznania. Przestrzeń życiowa Doroty skurczyła się do dwóch pokoi, które dzieliła z rodzicami i Heike. Choć starali się zachować optymizm, Dorota wyczuwała rozgoryczenie ojca oraz apatię matki. Praktycznie ze sobą nie rozmawiały. Pani Brzeska funkcjonowała w dwóch skrajnych stanach: albo wstępował w nią duch gospodarności, albo zupełnego zobojętnienia. Dorota nienawidziła obu tych stanów. Nienawidziła tego mieszkania. Niemniej jednak do kolacji wszyscy zasiedli wspólnie i byli nad wyraz zgodni. Każdy z lokatorów przygotował potrawę charakterystyczną dla swoich rodzinnych stron, dzieląc się z pozostałymi swoimi zwyczajami. Drugiego dnia świąt Brzescy i Heike poszli na pierwszy spektakl teatru amatorskiego. W tych krótkich chwilach było im ze sobą dobrze.

– Myślę, że czas na krótką wycieczkę – oznajmiła Heike.

Był 31 grudnia i w mieszkaniu panowały gorączkowe przygotowania do obchodów sylwestra. Główny problem do rozwiązania: alkohol. Dorota szybko podchwyciła pomysł przyjaciółki.

– W porządku, chociaż nie wiem, czego według ciebie jeszcze nie widziałyśmy – zapytała, podekscytowana.

Kłopoty rodziców doprowadziły do rozluźnienia dyscypliny w domu, toteż dziewczęta nabrały zwyczaju odbywania długich spacerów po okolicy, okraszanych eksploracją zrujnowanych budynków. Dorota uwielbiała dreszcz grozy, który przechodził jej ciało, gdy wkraczały do częściowo zawalonych klatek lub piwnic, a wychodziły z nich objuczone drobnymi przedmiotami, które Heike następnie skrzętnie ukrywała przed wzrokiem państwa Brzeskich.

Heike uśmiechnęła się szelmowsko.

– Myślę o okolicach Weltkinotheater… myślę o Falkenwalder Strasse… – Mówiła powoli, wywracając oczyma.

Twarz Doroty rozświetlił uśmiech.

– Tam się wychowałaś, prawda? – zapytała przyjaciółkę, przypominając sobie ich wcześniejsze rozmowy dotyczące przeszłości Heike.

– Yhym – odpowiedziała Niemka. – Jednak nie zapuścimy się do części willowej, to by było zbyt ryzykowne.

Dorota chciała pociągnąć temat, lecz wyraz twarzy Heike skutecznie ją zniechęcił. Jakiekolwiek próby wyciągnięcia z niej informacji odnośnie do przeszłości i rodziny spełzały na niczym. Dorota usłyszała kiedyś, jak ojciec mówił mamie, że biedna Heike „zapewne przeżyła tak wielką traumę, że niewiele pamięta, na podobieństwo innych sierot wojennych”.

– Zbieramy się? – zapytała Heike.

Dorota pokiwała głową. Włożyły identyczne płaszczyki z szorstkiej, szarej wełny i ruszyły przed siebie. Kierowały się w stronę placu Grunwaldzkiego, po czym odbiły w Kronprinzenstrasse i wyszły kilkaset metrów od swojego celu. Na ulicy znajdowało się niewielu przechodniów, zbliżał się zachód słońca. Dorota instynktownie złapała Heike pod ramię, wierząc w siłę i odwagę swojej towarzyszki. Prawie wszystkie kamienice w tej części Falkenwalderstrasse były zrujnowane, jeszcze nieuprzątnięty gruz zalegał na ulicach.

– To tu. – Heike pokazała Dorocie kwartał wypalonych kamienic, znajdujący się na skrzyżowaniu dróg.

Tuż obok, niczym dwa kły, wybijały się niezniszczone budynki – jeden z nich, narożny, zachował część bogatych secesyjnych zdobień, zaś na parterze drugiego znajdowało się kino.

– Zawsze możemy się wycofać – zapewniła Heike, obserwując Dorotę.

Mała Polka zacisnęła pięści i odpowiedziała głosem pełnym determinacji:

– Nie. Wchodzimy.

Dziewczęta wdrapały się po stosie gruzu do okna na pierwszym piętrze. Heike podciągnęła się na parapecie i, wierzgając nogami w powietrzu, łagodnie wsunęła się do środka. Strzepnęła pył z płaszczyka i podała dłoń Dorocie, która powtórzyła manewr przyjaciółki. W środku było ciemno, Heike zapaliła latarkę, którą ukradkiem zabrała z szafki pana Brzeskiego. Budynek został wypalony do cna, toteż wewnątrz ostały się jedynie skrawki wypłowiałych tapet i smętne pozostałości mebli.

– Uważaj! – Heike powstrzymała Dorotę przed zapuszczeniem się w głąb pomieszczenia. – Podłoga jest niestabilna. – Skierowała światło latarki na podłoże.

Pośrodku pokoju znajdowała się pokaźna dziura, zaś deski wokół niej zapadały się. Dorota delikatnie wyrwała się z uścisku Heike i przywarła do ściany, po czym powoli zaczęła okrążać dziurę.

– Dorota, wracaj! To zbyt niebezpieczne! – krzyknęła Heike.

W jej głowie wibrował głos babci, ostrzegający przed możliwością zawalenia się budynku: „I wtedy zostaniesz pogrzebana żywcem”. Heike bała się pójść za przyjaciółką, jej ciało było niczym sparaliżowane. Przypomniały jej się krzyki oparzonych, nieznośne wycie syren, rozbrzmiewające nad miastem niemal co noc. Aż musiała zasłonić uszy, by pozbyć się tych natrętnych dźwięków ze swojej głowy.

– Aaa! – oprzytomniała, słysząc rozpaczliwy krzyk Doroty, która pozbawiona światła, nastąpiła na luźną deskę.

Podłoga ustąpiła i dziewczynka, trzymając się kurczowo jednej z desek, wisiała bezwładnie. Heike rzuciła się w stronę przyjaciółki, usiłując wciągnąć ją, lecz podłoga trzeszczała głośno i dziewczyna wiedziała, że niedługo obie spadną w dół. Nagle światło rozbłysło na dole i rozległ się męski głos:

– Puść się! Złapię cię!

Dorota spojrzała pytająco na Heike. Młoda Niemka skinęła głową i Dorota puściła deskę. Heike wycofała się ostrożnie, przeskoczyła przez okno, wprost na górę gruzu, i zaczęła szukać innego wejścia do budynku.

– Heike, tutaj! – usłyszała głos Doroty.

Obróciła się i zobaczyła przyjaciółkę wychodzącą zza rogu budynku. Za nią kroczył ubrudzony sadzą Jan. Dziewczęta przytuliły się mocno. Heike kątem oka dostrzegła, że Jan wlecze za sobą wózek wypełniony cegłami oraz drewnem. Puściła Dorotę, która była zbyt zawstydzona, by choćby spojrzeć na swojego wybawcę.

– Usłyszałem twój głos i postanowiłem sprawdzić, co się dzieje – powiedział Jan.

– Aha – powiedziała Heike, przenosząc wzrok na wypełniony materiałami budowlanymi wózek. – A byłeś w okolicy, ponieważ postanowiłeś zacząć kraść? – Jej głos przybrał napastliwy ton.

Jan zarumienił się po same uszy.

– Robię, co mogę, by przetrwać. Podobnie do ciebie – odpowiedział cicho.

– Doprawdy? Nie jesteś lepszy od reszty – prychnęła Heike, a następnie zwróciła się do Doroty: – Idziemy.

Dorota zwróciła swoje duże brązowe oczy na Jana.

– Dziękuję – powiedziała i posłusznie podążyła za przyjaciółką.

Przez chwilę maszerowały w ciszy, aż Heike rzuciła:

– Jesteś jakaś dziwnie milcząca. – Obserwowała Dorotę przez dłuższą chwilę i miała wrażenie, że jej przyjaciółkę coś gnębi.

– Och, to nic takiego… Zastanawia mnie tylko jedno… Czy zawsze tak bezpośrednio rozmawiasz z nieznajomymi?

– Co masz na myśli? W ostateczności każdy człowiek jest jakimś tam nieznajomym dla kogoś innego, co wcale nie oznacza, że zasługuje na jakieś specjalne traktowanie z mojej strony – odparła Heike. – A chłopak to tylko chłopak, niezależnie od tego, czego cię nauczyli w twoim burżuazyjnym domu. A ten wyjątkowo zasłużył sobie na burę.

Dorota nie odpowiedziała, gdyż niekoniecznie rozumiała pojęcia użyte przez Heike. Jej myśli krążyły wokół przystojnego młodzieńca.

Przed klatką wpadły na panią Weinraub. Kobieta stała opatulona w gruby płaszcz, który dodatkowo przytrzymywała obiema rękoma. Na widok Doroty niemal podskoczyła. Szybko jednak opanowała się i mocno przytuliła dziewczynkę do siebie.

– Biedactwo… Tak bardzo ci współczuję.

Dorota błyskawicznie wysunęła się z ramion sąsiadki i popędziła po schodach, prosto do mieszkania. Trzasnęła drzwiami wejściowymi i weszła do salonu. Zauważyła, że na podłodze leżał solidny kawał grubego sznura, a pośrodku leżał długi przedmiot zakryty płótnem. Ojciec Doroty siedział na fotelu, ze szklanką wódki w jednej dłoni i papierosem w drugiej. Spojrzał na córkę, zaciskając wargi, lecz nic nie powiedział. Spuścił wzrok, zawstydzony. Dziewczynka obróciła się na pięcie i szybko przeszła do drugiego pokoju. Zatrzymała się w przedsionku, przed dużym lustrem. Zdjęła je ze ściany, przekręciła na drugą stronę i odwiesiła z powrotem.

3 niem. Szczecin-Gumieńce; jedyna funkcjonująca w tym czasie stacja kolejowa, na której często dochodziło do brutalnych napaści na osadników z Polski.

4 Chodzi o obecną dzielnicę Niebuszewo.

5 Obecnie plac Grunwaldzki.

6 Fabryka samochodów, rowerów, maszyn do pisania itp., położona w dzielnicy Niebuszewo, przestała funkcjonować po II wojnie światowej.

7 Tu: „General Anzeiger” przedwojenny dziennik szczeciński.

8 Chodzi o bazar istniejący w okresie powojennym na skrzyżowaniu Turnerstrasse i Barnimstrasse (ulicy Jagiellońskiej i alei Piastów), gdzie w okresie powojennym kwitł nielegalny handel.

9 niem. Świnoujście

10 Chodzi o enklawę Police, na terenie której znajdowała się fabryka paliw syntetycznych, niemal całkowicie rozmontowana i wywieziona przez Sowietów.

11 Obecnie: Wały Chrobrego

12 Obecnie: plac Adama Mickiewicza

13 Obecnie: ulica Krasińskiego

14 Obecnie: park Kasprowicza

15 Obecnie: Brama Portowa

16 Obecnie: plac Żołnierza Polskiego

17 Chodzi o konny pomnik Wilhelma I, wyburzony przez mieszkańców Szczecina na przełomie lipca i sierpnia 1945 r.

18 Obecnie: aleja Wyzwolenia

19 Obecnie: ulica Wyszyńskiego

Table of Contents

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

1.

Rozdział I. Karola nie ma w domu talerzy, bo dom talerzy jest zamknięty

1.

2.

3.

4.

5.